उज्यालो हिमालको काखमा हराईरहेको अँध्यारो नेपाल: पर्वतीय पर्यटनबाट समृद्धि हासिल गर्ने मार्गचित्र

हिमालको गौरव र समृद्धिको अभावको विरोधाभास

नेपालको भौगोलिक अवस्थिति र प्राकृतिक सम्पदा विश्वभर अद्वितीय मानिन्छ। पृथ्वीका १४ अग्ला चुचुराहरूमध्ये ८ वटा नेपालको भूमिमा अवस्थित छन्, जसमा सर्वोच्च शिखर सगरमाथा पनि पर्छ। यी हिमालहरूले नेपाललाई विश्व सामु 'उज्यालो' र साहसिक गन्तव्यको रूपमा चिनाएका छन्। यस प्राकृतिक गौरवका बाबजुद, नेपालले दिगो आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न संघर्ष गरिरहेको छ। यो विरोधाभासपूर्ण अवस्थाले ‘उज्यालो हिमालको काखमा अँध्यारो नेपाल’ भन्ने यथार्थलाई पुष्टि गर्छ, जहाँ प्रकृतिको अमूल्य देनलाई राष्ट्रिय सम्पत्तिमा रूपान्तरण गर्न सकिएको छैन। सगरमाथा जस्ता विश्वकै अग्ला हिमालहरूको गौरवले भरिएको देश नेपाल, तर यसले आफ्नो यसैको सम्पदाबाट उचित आर्थिक लाभांश लिन असमर्थ रहेको छ।

“Is it our compulsion or our misfortune?”

हाल, पर्यटन उद्योगले नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) मा करिब ६.७ प्रतिशतको योगदान दिन्छ र यसको कुल आर्थिक प्रभाव २.२ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको छ । ४५ प्रतिशतभन्दा बढी पर्यटकहरू नेपालको प्राकृतिक सम्पदा (हिमाल, नदी, वन) को अवलोकन गर्न आउँछन् । पर्वतारोहणबाट प्राप्त रोयल्टी र पर्वतारोहीको संख्याबीच सकारात्मक सम्बन्ध देखिए तापनि , यो योगदान नेपालको अपार पर्वतीय सम्भाव्यताको तुलनामा निकै सीमित छ। सन् २०१८ को तुलनामा २०१९ मा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटनबाट विदेशी मुद्रा आर्जन २२ प्रतिशतले घटेको तथ्यले महामारी आउनुअघि नै पर्यटन क्षेत्रमा गम्भीर संरचनागत र नीतिगत कमजोरीहरू थिए भन्ने संकेत गर्दछ। यस क्षेत्रका प्रमुख सरोकारवालाहरु,शेर्पा, गाइड, भरिया, अपरेटर, एजेन्सी र सरकारी निकायहरू,पर्वतीय पर्यटनको माध्यमबाट देशलाई समृद्धि दिलाउन पर्याप्त रूपमा सफल हुन सकेका छैनन्, जसले गर्दा धेरै स्थानीय समुदाय 'अँध्यारो' को छायामुनि बाँच्न बाध्य छन्।

‘अँध्यारो नेपाल’ को यो अवस्था आर्थिक विपन्नतामा मात्र सीमित छैन। यसले जोखिम व्यवस्थापनमा देखिएको असफलता, स्थानीय समुदायमा लाभको न्यायपूर्ण वितरणमा आएको विफलता, र पर्यटनलाई दिगो तथा उच्च मूल्यको उद्योगका रूपमा विकास गर्न नसक्नुलाई पनि जनाउँछ। पर्वतीय पर्यटनमा देखिएका यी संरचनागत अवरोधहरूको विस्तृत विश्लेषण र विश्वव्यापी सफल मोडलहरूसँगको तुलनाले नेपाललाई कसरी उज्यालो र समृद्ध भविष्यतर्फ लैजान सकिन्छ भन्ने मार्गचित्र प्रस्तुत गर्नु यस प्रतिवेदनको मुख्य उद्देश्य हो। विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा (८,८४८.८६ मीटर) देखि कञ्चनजङ्घा, ल्होत्से, मकालु, धौलागिरी, मनास्लु, चोयु र अन्नपूर्ण जस्ता हिमालहरूले नेपाललाई वास्तवमै पर्वतारोहीहरूको स्वर्ग बनाएको छ 

तलको तालिकामा नेपालका केही प्रमुख हिमालहरूको सूची दिइएको छ:

खण्ड १: अँध्यारोको संरचनागत कारणहरू र सरोकारवालाहरुको असफलता

नेपालको पर्वतीय पर्यटन क्षेत्रमा निहित आर्थिक 'अँध्यारो' मूलतः कमजोर नीतिगत ढाँचा, राजस्व चुहावट, र पर्वतीय श्रमिकहरूको जोखिमपूर्ण अवस्थाले गर्दा उत्पन्न भएको हो। यी संरचनागत कमजोरीहरूले हिमालको गौरवलाई व्यापक राष्ट्रिय समृद्धिमा रूपान्तरण हुन दिएका छैनन्।

१.१. राजस्व चुहावट र स्थानीय वञ्चितीकरण

नेपालमा प्रचलित परम्परागत वाणिज्यिक पर्यटन अभ्यासहरूले पर्यटनबाट हुने आर्थिक लाभलाई शहरी क्षेत्रमा आधारित राज्य र निजी संस्थाहरूमा केन्द्रित गर्ने गरेका छन्। अधिकांश अनुमति शुल्कहरू, विशेष गरी प्रतिबन्धित क्षेत्र ट्रेकिङ परमिट (जस्तै माथिल्लो मुस्ताङ वा माथिल्लो डोल्पाका लागि पहिलो १० दिनको USD ५००) र पर्वतारोहण रोयल्टीहरू केन्द्रीय स्तरमा लगाइन्छ र सङ्कलन गरिन्छ ।

यस केन्द्रीय नियन्त्रणको परिणामस्वरूप, पर्यटन सेवाहरूको आपूर्ति (सामान खरिद) पनि प्रायः शहरी क्षेत्रहरूबाट हुन्छ, र अन्तर्राष्ट्रिय मार्केटिङ सञ्जालहरूको प्रभुत्व रहन्छ । यी संयन्त्रहरूले स्थानीय समुदायका अपरेटरहरूलाई सीधा आर्थिक फाइदा लिनबाट वञ्चित गर्छन्। दुर्गम पर्वतीय क्षेत्रका बासिन्दाहरूलाई प्राकृतिक र सांस्कृतिक वातावरणको संरक्षण गर्न प्रोत्साहित गर्ने कुनै ठोस वित्तीय हिस्सेदारी वा प्रोत्साहन प्रणाली प्रदान गरिँदैन ।

केही दुर्गम क्षेत्रमा महँगो शुल्क (जस्तै प्रतिबन्धित क्षेत्रहरूमा) लगाउनुको उद्देश्य वातावरण संरक्षण वा पर्यटकको बहाव नियन्त्रण गर्नु हो भनिए पनि, आलोचकहरूले यो नीतिले संवेदनशील सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा राजनीतिक नियन्त्रण कायम राख्ने बहानाको रूपमा मात्र काम गरेको तर्क गर्छन् । महत्वपूर्ण रूपमा, यी महँगा क्षेत्रहरूमा पर्याप्त पर्यटक आकर्षित नहुँदा स्थानीय समुदायका लागि आर्थिक लाभ उत्पन्न हुन सकेको छैन। यसबाहेक, सीमित संख्यामा आउने पर्यटकहरूले स्थानीय लजको सट्टा आफ्नै टेन्ट प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिका कारण स्थानीय अर्थतन्त्रमा सोझो फाइदा पुग्न सकेको छैन । यो स्थितिले स्थानीय रूपमा आम्दानीको प्रतिधारण (Income Retention) मा गम्भीर कमी ल्याएको छ, जसले गर्दा गरिबी निवारणमा पर्यटनको पूर्ण सम्भावना उपयोग हुन पाएको छैन।

१.२. पर्वतीय श्रमिकको असुरक्षा, जोखिम र शोषण

नेपालको पर्वतीय पर्यटनको आधारशिला शेर्पा, गाइड र भरियाहरू हुन्, जसले विश्वका सबैभन्दा कठिन र जोखिमपूर्ण कार्यहरू गर्छन्। यद्यपि, उनीहरूले सामना गर्ने जोखिमको अनुपातमा सामाजिक सुरक्षा र कल्याणको अभाव रहेको छ। उच्च उचाइको ट्रेकिङ र पर्वतारोहणमा फ्रस्टबाइट र तीव्र उचाइको बिमारी (AMS) जस्ता स्वास्थ्य समस्याहरू ज्यानमारा हुन सक्छन् ।

पर्यटकहरूको सुरक्षा र उद्धारका लागि हेलिकोप्टरको आवश्यकता पर्दा, यसको लागत $४००० देखि $६००० भन्दा बढी हुन सक्छ। यस कारणले गर्दा, नेपाल भ्रमण गर्ने पर्यटकहरूलाई अनिवार्य रूपमा आपतकालीन चिकित्सा निकासी (Emergency Medical Evacuation) सहितको यात्रा बीमा लिनुपर्ने आवश्यकता छ । यसले गर्दा विदेशी बीमा कम्पनीहरूलाई उच्च उचाइको जोखिम व्यवस्थापन र उद्धारको जिम्मा दिइएको छ। यो प्रक्रियालाई सुरक्षाको निजीकरणको रूपमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ, जहाँ नेपाल सरकारले आफ्ना स्थानीय नागरिकको सुरक्षाको ठूलो जिम्मेवारीबाट पन्छिन वा यसको लागत वहन गर्नबाट जोगिन खोजेको देखिन्छ। यसको परिणाम स्वरूप, धेरै स्थानीय गाइड र शेर्पाहरू पर्याप्त सामाजिक सुरक्षा प्रणालीको अभावमा काम गर्न बाध्य छन् ।

पर्वतारोहण क्षेत्रका लागि कल्याण कोष स्थापना गर्ने सरकारी प्रयासहरू भएको भए पनि, यो प्रक्रिया ढिलो र अपर्याप्त छ। श्रमिकहरूका लागि अनिवार्य जीवन बीमा, स्वास्थ्य बीमा, र पेन्सन योजनाको अभावले उनीहरूलाई गम्भीर दुर्घटनाको अवस्थामा आर्थिक रूपमा जोखिममा पार्छ। यो संरचनात्मक कमजोरीले गर्दा श्रमिकहरू असुरक्षित र ऋणको चङ्गुलमा फसेका छन्, जसले ‘अँध्यारो नेपाल’ को एउटा प्रमुख सामाजिक पक्षलाई उजागर गर्छ।

१.३. पूर्वाधारको अभाव र पहुँचको चुनौती

पर्यटनको आर्थिक क्षमतालाई पूर्ण रूपमा उपयोग गर्नका लागि आवश्यक भौतिक पूर्वाधारमा नेपाल पछि परेको छ। यातायात प्रणालीमा नेपालले औपनिवेशिक शासनबाट स्वतन्त्र भएपछि सडक निर्माणमा एकल फोकस कार्यक्रम अपनायो र आज पनि यसलाई निरन्तरता दिइरहेको छ ।

यसको विपरीत, स्वीट्जरल्यान्ड, जुन एक सफल पर्वतीय पर्यटन अर्थतन्त्रको उत्कृष्ट उदाहरण हो, ले रेलवे, सडक र रोपवे (Ropeway) को सन्तुलित मिश्रण प्रयोग गरेर आफ्नो यातायात प्रणालीलाई आधुनिकीकरण गर्‍यो । स्वीस आल्प्सको विशिष्ट भूभागका लागि रोपवेहरू धेरै उपयुक्त सावित भएका छन्। रोपवेहरू सडकको तुलनामा निर्माण, सञ्चालन र मर्मत गर्न धेरै सस्तो हुनुका साथै वातावरणमा नगण्य क्षति पुर्‍याउँछन्। तिनीहरूले पहिरो वा बाढीबाट सडक जत्तिको जोखिम पनि वहन गर्दैनन् । पर्यटनका लागि महत्वपूर्ण रूपमा, रोपवेहरू 'शान्त' हुन्छन्, जसले प्राकृतिक सौन्दर्यलाई कायम राख्न मद्दत गर्छ ।

नेपालमा रोपवेको सम्भाव्यतामा उदासिनता देखिएको छ। यसको सीधा असर पर्वतीय क्षेत्रको पहुँचमा परेको छ। स्वीस पूर्वाधारले भरपर्दो समर्थन प्रणाली, चिन्हित पदमार्ग, र छिटो प्रतिक्रिया दिने आपतकालीन सेवाहरू प्रदान गर्दछ । नेपालका दुर्गम पदमार्गहरूमा भने स्व-निर्भरताको अपेक्षा गरिन्छ । कमजोर पूर्वाधार र आकस्मिक सेवाहरूको अभावले गर्दा जोखिमको धारणा (Risk Perception) उच्च रहन्छ, जसले गर्दा अधिक पर्यटकलाई आकर्षित गर्न कठिन हुन्छ।

यसका अतिरिक्त, विदेशी प्रत्यक्ष लगानी (FDI) लाई आकर्षित गर्नका लागि नेपालमा अनुकूल नीतिहरू (जस्तै होटल र रिसोर्टहरूमा १००% सम्म विदेशी स्वामित्व र दूरदराजका क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका होटलहरूका लागि ५ वर्षसम्म १००% कर छुट) भए तापनि, उद्योग प्रतिनिधिहरूले दीर्घकालीन पर्यटन रणनीतिको अभाव र अस्थिर कर नीतिहरूलाई महत्वपूर्ण अवरोधको रूपमा औंल्याएका छन्। नीति राम्रो भए पनि कार्यान्वयनमा रहेको कमजोरी र परिचालन चुनौतीहरू (जस्तै बढ्दो इन्धन लागत र जनशक्तिको अभाव) ले लगानी आकर्षित हुन सकेको छैन। यसले नीति र कार्यान्वयनबीचको खाडललाई स्पष्ट पार्छ।

खण्ड २:  अन्तर्राष्ट्रिय उदाहरणहरू: के सिक्न सकिन्छ? समृद्धि हासिल गर्ने सूत्र

विश्वका अन्य देशहरूले आफ्नो प्राकृतिक सम्पदाबाट कसरी आर्थिक रूपमा लाभ लिइरहेका छन्, त्यसबाट नेपालले धेरै कुरा सिक्न सक्छ। नेपालले आफ्नो पर्वतीय पर्यटनलाई 'अँध्यारो' बाट 'उज्यालो' तर्फ लैजानका लागि विश्वका सफल पर्वतीय राष्ट्रहरूले अपनाएका मोडलहरूबाट महत्वपूर्ण पाठ सिक्न सक्छ। भुटान, स्वीट्जरल्यान्ड र पेरुका मोडलहरूले क्रमशः मूल्य, पूर्वाधार र सामुदायिक सहभागिताको महत्वलाई उजागर गर्दछन्।

२.१. भुटान मोडल: 'उच्च मूल्य, न्यून प्रभाव'

भुटानले पर्यटनमा ‘उच्च मूल्य, न्यून प्रभाव’ (High-Value, Low-Impact) को कठोर नीति अपनाएको छ । यस रणनीतिको मुख्य उद्देश्य पर्यटकको संख्यालाई नियन्त्रण गरेर विशिष्टता (Exclusivity) र उच्च प्रतिफल सुनिश्चित गर्नु हो । भुटानले आफ्नो वातावरणको संरक्षण र अद्वितीय सांस्कृतिक सम्पदालाई जोगाउन यो कडा नियन्त्रण लागू गरेको छ ।

यो मोडल अन्तर्गत, भारतीय नागरिकहरू बाहेकका आगन्तुकहरूका लागि दैनिक ट्यारिफ तिर्न अनिवार्य गरिएको छ, जसमा आवास, भोजन र गाइडजस्ता आधारभूत सेवाहरू समावेश हुन्छन् । भ्रमण गर्ने पर्यटकहरूले अनिवार्य रूपमा गाइड सहितको प्याकेज टुर बुक गर्नुपर्छ र यात्रा कार्यक्रम निश्चित हुन्छ । यसले गुणस्तरमा आधारित पर्यटनको छवि सिर्जना गर्छ। नेपाल भने यसको विपरीत, खुला र बजेट-अनुकूल गन्तव्य हो, जसले मात्रामा जोड दिन्छ । भुटानको मोडलले नेपाललाई संख्याको सट्टा प्रति पर्यटकको आम्दानी (Value over Volume) मा ध्यान केन्द्रित गर्न आवश्यक छ भन्ने पाठ सिकाउँछ। उदाहरणका लागि, नेपालले विकास गरिरहेको लक्जरी लज ट्रेकिङ 20 जस्ता उच्च मूल्यका उत्पादनहरू मार्फत प्रति पर्यटक खर्च बढाउन सकिन्छ।

२.२. स्वीट्जरल्यान्ड मोडल: पूर्वाधार, गुणस्तर र विविधीकरण

स्वीट्जरल्यान्डमा पर्यटन एक महत्वपूर्ण आर्थिक क्षेत्र हो, विशेष गरी आल्पाइन क्षेत्रहरूमा, जहाँ प्रत्येक चार जनामध्ये एक जना यस क्षेत्रमा कार्यरत छन् । पर्यटनले कुल जीडीपीको लगभग ३ प्रतिशत (लगभग १७ अर्ब CHF) योगदान गर्दछ।

स्वीट्जरल्यान्डको सफलताको मुख्य आधार यसको आधुनिक र सन्तुलित यातायात पूर्वाधार हो। त्यहाँ सडक मात्र नभई रेलवे र पर्वतीय भूभागका लागि अत्यावश्यक रोपवे प्रणालीको विकास गरिएको छ । रोपवेहरूले कम वातावरणीय क्षतिमा दुर्गम पहाडी गन्तव्यहरूमा सहज, सुरक्षित र वर्षभरि पहुँच प्रदान गर्छन्, जसले जोखिमको धारणालाई कम गर्दछ ।

यसबाहेक, स्वीट्जरल्यान्डले घरेलु पर्यटनबाट पनि बलियो टेवा पाएको छ। महामारीको समयमा पनि, घरेलु पर्यटक रातहरूको संख्या पूर्व-महामारी स्तरभन्दा १६.८ प्रतिशतले बढेर ३४.३ मिलियन पुगेको थियो । यसले अन्तर्राष्ट्रिय बजार अस्थिर हुँदा पनि अर्थतन्त्रलाई जोगाउन घरेलु पर्यटनको भूमिका कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाउँछ। नेपालले मौसमी पदयात्रामा मात्र निर्भर नभई, रोपवे र उच्च गुणस्तरको आवास (जस्तै लक्जरी लज) मार्फत पर्यटनलाई वर्षभरि सञ्चालन गर्न सक्ने विविधीकरणमा लगानी गर्नुपर्छ। स्वीट्जरल्यान्डमा राज्य आर्थिक मामिला सचिवालय (SECO) ले राष्ट्रिय र क्षेत्रीय स्तरमा नीति डिजाइन र कार्यान्वयनमा समन्वय गर्छ , जुन नेपालमा नीतिगत समन्वयको खाडललाई समाधान गर्न आवश्यक छ।

२.३. पेरु मोडल: सामुदायिक सहभागिता र दिगोपना

पेरुको पर्वतीय पर्यटन मोडलले सामुदायिक आधारित पर्यटन (CBT) लाई सफल रूपमा कार्यान्वयन गरेको छ, जसको उद्देश्य सीमान्तकृत ग्रामीण र आदिवासी समुदायहरूको दिगो हितमा सुधार गर्नु हो । सामुदायिक आधारित पर्यटनले स्थानीय समुदायलाई पर्यटन विकासको केन्द्रमा राख्छ । यस पहलले स्थानीय अर्थतन्त्रमा स्पष्ट वृद्धि ल्याएको छ, किनभने होमस्टे (Homestay) मार्फत प्राप्त रकम सिधै समुदायका सदस्यहरूलाई भुक्तानी गरिन्छ । यसले पूर्वाधारमा दृश्य सुधार ल्याउनुका साथै सांस्कृतिक परम्पराहरूको संरक्षण र समुदायका सदस्यहरूको शिक्षामा पहुँच बढाउन मद्दत गरेको छ । माचू पिच्चुले ठूलो विदेशी राजस्व तानिरहेको छ; तथापि अति-पर्यटनले संरक्षण, यातायात र स्थानीय जीवनमा दबाव निम्त्याइरहेको छ र हाल व्यवस्थापन–नियम र कोटा (visitor quotas) लागू गरिएको छ। यसले देखाउँछ: प्रसिद्ध ठाउँले ठूलो राजस्व ल्याउँछ तर दीगो व्यवस्थापनको नीतिका साथ जाँदा मात्र दीर्घकालीन लाभ सम्भव हुन्छ। पेरुमा, CBT लाई कृषि जीविकोपार्जनको पूरकको रूपमा राखिएको छ, जसले गर्दा नकारात्मक प्रभावहरू भन्दा फाइदाहरू बढी हुन्छन् । 

नेपालमा पनि यस्ता मोडलहरूको सम्भाव्यता प्रचुर छ। उदाहरणका लागि, अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रका केही गाउँहरूमा पर्यटनले आर्थिक र सामाजिक लाभ पुर्‍याएको र नकारात्मक वातावरणीय प्रभाव न्यूनतम रहेको अध्ययनले देखाउँछ । तर, परम्परागत प्रणाली भन्दा बाहिर गएर पेरुको जस्तै सामुदायिक व्यवस्थापन, वित्तीय साक्षरता र दिगो अभ्यासको तालिम नेपालमा पनि व्यापक रूपमा लागू गर्नुपर्छ। यसले स्थानीय समुदायलाई पर्यटक आम्दानीको प्रत्यक्ष व्यवस्थापन र अधिक हिस्सा सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्छ, जसबाट राजस्व चुहावटको समस्या कम हुन्छ।

वैश्विक मोडलहरूको तुलनात्मक विश्लेषण:

नेपालको वर्तमान अवस्थालाई अन्तर्राष्ट्रिय सफल मोडलहरूसँग तुलना गर्दा नीतिगत भिन्नता र सुधारका प्राथमिकताहरू स्पष्ट हुन्छन्।

सफल पर्वतीय पर्यटन मोडलहरूको तुलनात्मक विश्लेषण

खण्ड ३: उज्यालो नेपालको मार्गचित्र: रणनीतिक सुधार

नेपालको पर्वतीय पर्यटनलाई विश्वव्यापी स्तरमा विकास गर्न र 'अँध्यारो' को अवस्थालाई हटाउनका लागि रणनीतिक र कार्यान्वयनमुखी सुधारहरू आवश्यक छन्। यी सुधारहरूले उच्च मूल्यका उत्पादनहरू, आधुनिक पूर्वाधार, सामुदायिक सशक्तिकरण र श्रमिक कल्याणमा केन्द्रित हुनुपर्छ।

नेपालको उज्वल भविष्यको लागि रणनीतिहरू

नेपालले आफ्नो हिमालयी सम्पदाबाट अधिकतम लाभ लिन र एक उज्वल भविष्य निर्माण गर्न निम्न कदमहरू चाल्न आवश्यक छ:

• व्यापक हिमाल खुला गर्ने: अहिले खुला नभएका १,३८४ वटा हिमालहरूलाई आरोहण र पर्यटनका लागि खुला गर्ने पहल गर्नुपर्छ । यसको लागि व्यवस्थित योजना, पर्यावरणीय अध्ययन र स्थानीय समुदायको सहभागिता आवश्यक छ।
• स्थायी पर्यटनलाई प्रोत्साहन: हिमालय क्षेत्रको पारिस्थितिकीको संरक्षण गर्दै गरी पर्यटनलाई विकास गर्नुपर्छ। यसको लागि कचरा प्रबन्धन, सौर्य ऊर्जाको प्रयोग, "लिभ इट क्लिन" जस्ता अभियानहरू सुरु गर्नुपर्छ। हिमाललाई दूषित हुनबाट जोगाउन पहल गर्नुपर्छ।
• स्थानीयकरण र क्षमता विकास: शेर्पा र स्थानीय मार्गदर्शकहरूको क्षमता विकास गरी तिनलाई उचित प्रशिक्षण र सुरक्षा उपकरण दिनुपर्छ। स्थानीय बस्तीहरूलाई पर्यटनको केन्द्रमा राखी तिनको आय स्रोत बढाउनुपर्छ। भावी पीढ़ीका लागि हिमाली क्षेत्रको सांस्कृतिक विरासतको संरक्षण गर्नुपर्छ ।
• विविधिकरण र प्रवर्द्धन: केवल आरोहणमा मात्र नभएर ट्रेकिंग, साहसिक खेल, सांस्कृतिक पर्यटन, इको-टुरिज्म जस्ता क्षेत्रहरूमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। नेपालको ब्रान्डलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मजबूत गरी डिजिटल मार्केटिंगलाई बढावा दिनुपर्छ।
• नीतिगत सुधार र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग: हिमाली क्षेत्रका लागि विशेष विकास मन्त्रालयको माग गर्दै आएको छ । पर्यटन ऐनलाई समयानुकूल बनाउनुपर्छ। हिमालय संरक्षण र स्थायी विकासका लागि क्षतिपूर्ति र जलवायु कोषको माग गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सरकारले मजबूत आवाज उठाउनुपर्छ ।

३.१. उच्च मूल्य पर्यटनको विकास र विविधीकरण

नेपालले बजेट-पर्यटनमा अत्यधिक निर्भरता घटाएर भुटानको जस्तै 'उच्च प्रतिफल' रणनीतिमा ध्यान केन्द्रित गर्न आवश्यक छ।

• लक्जरी ट्रेकिङमा लगानी प्रोत्साहन: उच्च आय भएका पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्न Everest View, Annapurna, वा Upper Mustang जस्ता क्षेत्रहरूमा लक्जरी लज ट्रेकिङको प्रवर्द्धन गर्ने। यी अनुभवहरूमा प्रिमियम आवास, गउरमेत भोजन, र विशेषज्ञ गाइडहरूको व्यवस्था हुनुपर्छ। विदेशी लगानी नीतिमा पर्यटन व्यवसायहरूका लागि १०० प्रतिशतसम्म स्वामित्व र कर छुटको व्यवस्था हुनुले यो क्षेत्रमा लगानी आकर्षित गर्ने सम्भावनालाई बढाउँछ।
• साहसिक विविधीकरण र ब्रान्डिङ: ट्रेकिङमा मात्र सीमित नभई अन्य साहसिक गतिविधिहरू (जस्तै पोखरा नजिकको प्याराग्लाइडिङ, अन्नपूर्ण सर्किट र मुस्ताङमा माउन्टेन बाइकिङ) लाई विश्वव्यापी रूपमा ब्रान्डिङ गर्ने। जंगल सफारी (चितवन र बर्दिया) लगायत अन्य प्राकृतिक सम्पदालाई पनि पर्यटन प्याकेजमा जोडेर पर्यटकको औसत बसाइ (हालको १२.७ दिन) लाई बढाउने प्रयास गर्नुपर्छ।
• हेलिकोप्टर पर्यटनको उपयोग: हेलिकोप्टरको प्रयोगलाई केवल आपतकालीन उद्धारमा मात्र सीमित नगरी, लक्जरी सेवा (जस्तै Everest Heli Trek) र दुर्गम क्षेत्रमा द्रुत पहुँचका लागि प्रयोग गर्ने।

३.२. सामुदायिक लाभ र समावेशी विकास

पर्यटनको लाभ स्थानीय समुदायसम्म पुर्‍याउनु 'अँध्यारो' हटाउने सबैभन्दा महत्वपूर्ण चरण हो। स्थानीय अपरेटरहरूलाई बहिष्कार गर्ने परम्परागत केन्द्रीय नियन्त्रण प्रणालीलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ।

• राजस्व वितरणमा सुधार: प्रतिबन्धित क्षेत्र परमिट (Restricted Area Permit) र अन्य प्रवेश शुल्कहरूबाट प्राप्त आम्दानीको ठूलो हिस्सा (उदाहरणका लागि, ६०% वा सोभन्दा बढी) सीधै स्थानीय समुदायको विकास परियोजना वा संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापन समितिलाई हस्तान्तरण गर्नुपर्छ।
• सामुदायिक आधारित पर्यटन (CBT) को संस्थागतकरण: पेरु मोडल बाट पाठ सिकेर CBT लाई राष्ट्रिय नीतिमा प्राथमिकता दिने। यसका लागि स्थानीय समुदायलाई व्यवस्थापन, वित्तीय साक्षरता, र दिगो अभ्यासको तालिम दिनु आवश्यक छ। घोरेपानी जस्ता गन्तव्यहरूमा पर्यटनको सकारात्मक आर्थिक र सामाजिक प्रभाव देखिएको छ। स्थानीय उत्पादन (कृषि, हस्तकला) लाई पर्यटनको मूल्य श्रृंखलामा जोडेर स्थानीय आम्दानीको प्रतिधारण बढाउन सकिन्छ ।
• दिगो विकास लक्ष्यहरूको तालमेल: CBT को माध्यमबाट संयुक्त राष्ट्र संघको दिगो विकास लक्ष्यहरू (SDG) जस्तै गरिबी निवारण (SDG 1) र सभ्य कार्य तथा आर्थिक वृद्धि (SDG 8) लाई स्थानीय स्तरमा एकीकरण गर्न सकिन्छ ।

३.३. पर्वतीय पूर्वाधार र पहुँचको आधुनिकीकरण

स्वीट्जरल्यान्डको सफल उदाहरण पछ्याउँदै, पर्वतीय क्षेत्रमा सुरक्षित, वातावरणमैत्री र वर्षभरि सञ्चालन हुने यातायात पूर्वाधारको विकास गर्नुपर्छ। 

• रोपवे प्रणालीको विकास: मुख्य पर्यटकीय र दुर्गम गन्तव्यहरू जोड्ने यात्रु तथा कार्गो रोपवेको निर्माणलाई प्राथमिकता दिनु। रोपवेहरू सडकको तुलनामा सस्तो, सुरक्षित, पहिरोबाट कम जोखिमपूर्ण, र वातावरणमैत्री हुन्छन्। यसले दुर्गम क्षेत्रमा सामान ढुवानीको लागत घटाउनुका साथै आकस्मिक उद्धारमा पहुँच बढाउँछ, जसले उच्च जोखिमको धारणालाई कम गर्न मद्दत गर्छ।
• आधारभूत सुरक्षा मापदण्ड: अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार पदमार्गमा चिन्हहरू, नक्सा र आपतकालीन आश्रयस्थलहरू स्थापना गर्ने, जसले पर्यटकको स्व-निर्भरताको जोखिमलाई कम गरी भरपर्दो समर्थन प्रणाली प्रदान गर्छ।

३.४. श्रम कल्याण र सामाजिक सुरक्षा

पर्वतीय पर्यटनमा काम गर्ने शेर्पा, गाइड र भरियाहरूले देशको आर्थिक मेरुदण्डको रूपमा काम गर्ने भएकाले उनीहरूको कल्याणलाई सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

• अनिवार्य सामाजिक सुरक्षा कोष: उच्च उचाइका श्रमिकहरूका लागि सरकारको सहयोगमा अनिवार्य जीवन बीमा, स्वास्थ्य बीमा, र पेन्सन योजना लागू गर्ने। यसका लागि पर्वतारोहण क्षेत्रको सामाजिक सुरक्षा र प्रवर्द्धनका लागि कल्याण कोष स्थापना गर्ने प्रयासलाई व्यापक रूपमा कार्यान्वयन गरिनुपर्छ। सरकारी कर्मचारीका लागि हालै लागू गरिएको योगदान आधारित सामाजिक सुरक्षा प्रणालीलाई निजी पर्यटन क्षेत्रमा पनि बाध्यकारी बनाउन सकिन्छ।
• व्यावसायिक प्रमाणिकरण र तालिम: गाइड र शेर्पाहरूको तालिम र प्रमाणिकरणमा लगानी गर्ने ताकि उनीहरूको सेवाको गुणस्तर अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुरूप होस्।
• पारदर्शी उद्धार प्रोटोकल: हेलिकोप्टर उद्धारमा हुने अनियमितता रोक्न र भरपर्दो सेवा सुनिश्चित गर्न अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुरूपको पारदर्शी उद्धार प्रोटोकल विकास गर्ने।

३.५. डिजिटल रूपान्तरण र विश्वव्यापी ब्रान्डिङ

नेपालले आधुनिक डिजिटल प्रविधि र मार्केटिङ रणनीति प्रयोग गरी अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो प्रतिष्ठा र विश्वास निर्माण गर्नुपर्छ।

• विश्वास निर्माण र जोखिम व्यवस्थापन: साहसिक पर्यटनको निर्णय प्रक्रियामा जोखिमको धारणा (Perceived Risk) एक महत्वपूर्ण कारक हुन्छ। पर्यटकहरूले सामाजिक सञ्जाललाई प्रेरणाको लागि प्रयोग गरे पनि, विस्तृत योजनाका लागि आधिकारिक जानकारीमा विश्वास गर्छन्। यसलाई सम्बोधन गर्न अपरेटरहरूले सूचनात्मक ब्लग, विस्तृत गन्तव्य गाइड, र पारदर्शी सुरक्षा प्रोटोकलहरू अनलाइन प्रकाशित गरी 'प्राधिकार' (Authority) स्थापित गर्नुपर्छ।
• कथा वाचन (Storytelling): हिमालय, स्थानीय संस्कृति, र साहसिक अनुभवका कथाहरूलाई सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्महरू मार्फत साझा गर्ने, जसले भावनात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्दछ।
• प्रभावकारी मार्केटिंग (Influencer Marketing): पर्यटन बजारमा रुझान स्थापित गर्न प्रभावशाली व्यक्तिहरू (Influencers) सँग सहकार्य गर्ने, जसले गर्दा लक्षित दर्शकहरूमाझ ब्रान्डको पहुँच र विश्वसनीयता बढ्छ ।

उच्च मूल्य र दिगो पर्यटनमा रूपान्तरणका लागि निम्न कार्यहरूलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।

उज्यालो नेपालका लागि रणनीतिक प्राथमिकता र कार्यान्वयन कार्यढाँचा

‘उज्यालो हिमालको काखमा हराईरहेको अँध्यारो नेपाल’, प्रतिक र यथार्थ विश्लेषण

यो वाक्यांश कुनै काव्यिक अभिव्यक्ति मात्र होइन, नेपालको विकास यात्राको गहिरो यथार्थ हो। नेपाल विश्वकै शीर्ष १० हिमालहरू मध्ये ८ वटा हिमालहरूको देश हो, सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, लोत्से, मकालु, धौलागिरी, मनास्लु, अन्नपूर्ण र चौओयू। यी हिमालहरूले नेपाललाई पृथ्वीको गौरव बनाएका छन्, तर ती उज्यालो हिमालको प्रकाशले नेपाली जनजीवनमा उज्यालो ल्याउन सकेको छैन।

(क) प्रतीकात्मक अर्थ

“उज्यालो हिमाल” नेपालको गौरव, प्राकृतिक सम्पदा र सम्भावनाको प्रतीक हो। “अँध्यारो नेपाल” भने सामाजिक, आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, अवसरको अभाव र नीति असमन्वयको प्रतीक हो। यो विरोधाभास देखाउँछ कि राष्ट्रले आफ्नो अमूल्य प्राकृतिक सम्पदाबाट अपेक्षित मूल्य सिर्जना गर्न सकेको छैन।

(ख) यथार्थ उदाहरणहरू

सगरमाथा क्षेत्र (Everest Region):

विश्वकै चर्चित आरोहण स्थल भए पनि, स्थानीय शेर्पा र पोर्टरहरू अझै मौसमी आम्दानीमा निर्भर छन्। आरोहण शुल्क र विदेशी एजेन्सीहरूको शुल्क वितरण असमान छ, अधिकांश राजस्व विदेशी अपरेटर वा केन्द्र सरकारको खातामा जान्छ, स्थानीय विकासमा न्यून हिस्सा पुग्छ।

अन्नपूर्ण सर्किट:

• विश्वका १० उत्कृष्ट ट्रेकिङ मार्गहरू मध्ये एक, तर बाटोमा रहेका गाउँहरूमा पूर्वाधार, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षा अझै अपर्याप्त।
• यार्सागुम्बा क्षेत्र (डोल्पा, हुम्ला, जुम्ला):
• उच्च मूल्यको प्राकृतिक स्रोत भए पनि, व्यवस्थापन र पर्यटक आकर्षणका मोडेलहरू असंगठित छन्।
• यो स्थिति देखाउँछ कि नेपालले आफ्नो “प्राकृतिक पूँजी (natural capital)” लाई “मानवीय पूँजी (human capital)” र “आर्थिक पूँजी (economic capital)” मा रूपान्तरण गर्ने प्रणाली स्थापना गर्न सकेको छैन।

निष्कर्ष: नीतिको प्राथमिकता र कार्यान्वयनको अनिवार्यता

"उज्यालो हिमालको काखमा अँध्यारो नेपाल" को विरोधाभास नेपालको अपार प्राकृतिक क्षमता र कमजोर संस्थागत तथा नीतिगत संरचनाबीचको खाडलको परिणाम हो। पर्वतीय पर्यटनले नेपालको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिए पनि , यो योगदान कमजोर पूर्वाधार, केन्द्रीय नियन्त्रण, र श्रम कल्याणको अभावका कारण सीमित छ, जसले गर्दा स्थानीय समुदायहरू वञ्चित रहन्छन् ।

नेपालले समृद्धि हासिल गर्नका लागि परिमाणात्मक (Volume) भन्दा गुणात्मक (Value) पर्यटन मोडलमा नीतिगत परिवर्तन गर्नु अपरिहार्य छ। भुटानले देखाएको 'उच्च मूल्य' रणनीति , स्वीट्जरल्यान्डले गरेको आधुनिक यातायात पूर्वाधार (रोपवे) मा लगानी, र पेरुले सफलतापूर्वक लागू गरेको सामुदायिक लाभ वितरण (CBT) नेपालका लागि 'उज्यालो' का स्रोत हुन्।

सफलताका लागि, सरकार, निजी क्षेत्र, र स्थानीय समुदायबीच बलियो, समन्वयात्मक साझेदारी (Multi-stakeholder collaboration) अपरिहार्य छ। नीति निर्माताहरूले तत्काल रोपवे जस्ता दिगो पूर्वाधारको विकास, उच्च उचाइका श्रमिकहरूका लागि अनिवार्य सामाजिक सुरक्षा प्रणालीको स्थापना , र पर्वतीय पर्यटनबाट हुने राजस्वको ठूलो हिस्सा स्थानीय समुदायमा हस्तान्तरण गर्ने समावेशी मोडल (CBT) को संस्थागतकरणमा लगानी गर्नुपर्छ। यी रणनीतिक पहलहरूलाई कार्यान्वयन नगरी, नेपालले हिमालको गौरवलाई दिगो आर्थिक समृद्धिको आधारशिला बनाउन सक्दैन। 

यदि यी सुधारहरूलाई इमान्दारिताका साथ लागू गरियो भने, नेपालले विश्वव्यापी पर्वतीय पर्यटन बजारमा आफ्नो स्थिति सुदृढ गर्न सक्छ र हिमालको काखमा रहेको 'अँध्यारो' लाई 'उज्यालो' भविष्यमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। सगरमाथाको उज्यालोले पूरा देशलाई प्रकाशित गर्न सक्छ, यसको लागि राष्ट्रिय संकल्प, स्थायी योजना, कार्यान्वयनको इच्छाशक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग आवश्यक छ। हामी हाम्रो हिमाललाई केवल देख्ने हैन, यसबाट सिक्ने, बाँच्ने र समृद्ध हुने दिशा तर्फ अगाडि बढ्नुपर्छ। 

"नेपालले आफ्ना हिमालहरूलाई केवल प्राकृतिक सम्पदा होइन, समृद्धिको दीप बनाउने समय यही हो।"