नेपालका पर्यटन नीतिका मुख्य प्रस्तावहरू र विश्वव्यापी अभ्यास

Strategic Realignment of Nepal’s Tourism and Cultural Sectors: A Policy Roadmap for FY 2083/084 and Beyond

नेपालको पर्यटन क्षेत्रले पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र उन्नति गरेको छ, र आगामी आर्थिक वर्ष २०८३/८४ का लागि प्रस्तुत नीति–कार्यक्रमले पर्यटनलाई रणनीतिक प्राथमिकतामा राखेको छ। विदेशबाट आउने पर्यटकको संख्या २०२५ मा लगभग पूर्व–महामारी स्तर (२०१९) को ९३.६% पुगिसकेको छ र जनवरी-अगस्ट २०२५ को अवधिमा कुल ७३६,५६२ पर्यटक भित्रिएको छ, जुन २०१९ को तुलनामा ९९.६% हो। यी तथ्यहरूले नेपालको पर्यटन पुनरुद्धार र विकासका अवसरहरू स्पष्ट गर्दछन्। नीति–कार्यक्रमका नयाँ प्रस्तावहरूमध्ये निम्न नौ बुँदाहरू पर्यटन र संस्कृति क्षेत्रलाई समेटेका छन्:

१. ‘भिजिट नेपाल २०८५’ अभियान

सरकारले २०८५ लाई औपचारिक रूपमा पर्यटन प्रवर्धन वर्षका रूपमा घोषित गर्दै Visit Nepal 2085 अभियान सञ्चालन गर्ने योजना ल्याएको छ। यसअन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा लक्षित विज्ञापन, डिजिटल प्रचारप्रसार, भिसा सुविधा वृद्धि र सहकार्य कार्यक्रमहरू चलाइने छन्। उदाहरणका लागि भारतको “इनक्रेडिबल इण्डिया” अभियानले सन् २००२ मा सुरु भएपछि दस वर्षमा देशको पर्यटकीय आकर्षणलाई विश्वव्यापी बनाएको छ। त्यस्तै, मलेसिया “Truly Asia” र न्यूजिल्याण्डको “100% Pure” आदिले स्पष्ट ब्राण्ड इमेज स्थापित गरेका छन्। नेपालले पनि Visit Nepal 2085 मार्फत यस्ता एकीकृत ब्राण्डिङ र मार्केटिङ कार्यक्रम सञ्चालन गरेर पर्यटक संख्या र औसत रहन अवधिलाई बढाउन ध्यान दिनुपर्नेछ। अभियानको सफलता पूरक रोजगारी, स्थानीय स्तरको सेवा गुणस्तर सुधार र स्थायी पर्यटकीय सम्भावनाहरू विकास गरिसकेका सफल देशहरूमा देखिएको छ, जसबाट नेपालले पनि सिक्न सक्छ। विशेष गरी डिजिटलीकरण र ब्राण्डिङलाई जोडेर धनराशि जुटाउने, निजी क्षेत्र साझेदारी (PPP) र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदार जुटाउने विधिहरू अवलम्बन गर्न सकिन्छ।

२. ‘देवभूमि नेपाल’ राष्ट्रिय अभियान (धार्मिक–आध्यात्मिक पर्यटन)

सरकारले “देवभूमि नेपाल” अभियानमार्फत देशलाई विश्वकै धार्मिक, आध्यात्मिक पर्यटन केन्द्र बनाउने लक्ष्य राखेको छ। यसअन्तर्गत पशुपतिनाथ, लुम्बिनी, जनकपुरधाम, मुक्तिनाथ जस्ता प्रमुख तीर्थस्थलहरूको प्रवर्द्धन गरिनेछ र विदेशी तीर्थयात्रीलाई आकर्षित गर्न आध्यात्मिक कूटनीति प्रवाह गरिनेछ। नेपालका तीर्थस्थलहरूको महत्व जगाउन थाइल्याण्ड, श्रीलंका, इजरायल जस्ता देशहरूले जस्तै धार्मिक पर्यटन वर्ष घोषणा गर्ने, अन्तर–विश्वास संवाद कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, तथा विश्वव्यापी श्रद्धालु समूहहरूसँग साझेदारी गर्ने अभ्यास गर्न सकिन्छ। UNESCOले पनि सांस्कृतिक विरासत र स्थानिय ज्ञानलाई पर्यटन विकासका हबका रूपमा प्रवर्धन गर्ने प्रविधिहरू सुझाएको छ। UNESCO का अनुसार स्थानीय मानव संस्कृतिलाई जीवित राख्ने पर्यटन गतिविधि स्थानीय समुदायकै ज्ञान, क्रियाकलाप र वातावरणीय–आर्थिक विकासका लागि प्रेरक बन्न सक्छ। नेपालमा “देवभूमि” ब्राण्ड अन्तर्गत धार्मिक, सांस्कृतिक तथा स्वास्थ्य पर्यटन समृद्ध गर्न, स्थानीय पूजास्थल र मौलिक पर्वहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चिनाउने गरी योजनाबद्ध प्रचार–प्रसार आवश्यक छ।

नेपालका पवित्र स्थलहरू विश्वभरीका तीर्थयात्रीलाई आकर्षित गर्न सक्ने सांस्कृतिक पूँजी हुन् । तिनको व्यवस्थापनमा स्थानीय समुदाय संलग्न गराउनु र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग जुटाउनु समुचित देखिएको छ। त्यस्तै, अन्य देशहरूमा धर्मपरायण पर्यटन विकसित पार्न श्रद्धा यात्रालाई निरन्तरता, सुरक्षा र इन्फ्रास्ट्रक्चर सुधार गरी विश्वभरी चिनाउने प्रविधि अपनाइन्छ। उदाहरणस्वरूप, इजिप्टले काइरोमा क्रिस्चियन र इस्लामिक तीर्थस्थल तथा मूर्तिकलालाई एउटै पदमार्गमा जोडेर “पिलेग्रिमेज रुट” बनाएर आकर्षण बढाएको छ। यसैगरी नेपालले हिन्दु, बौद्ध, जैन आदिका कला र सभ्यतालाई जोडेर समग्र आध्यात्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सक्नेछ।

३. हवाई सेवामा संरचनात्मक सुधार र पूर्वाधार विकास

विश्वव्यापी रूपमा पर्यटन प्रवाह बढाउन हवाई मार्ग सुविधा अभिन्न हुन पुगेको छ। नयाँ नीति–कार्यक्रमले नेपालको चारवटा नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (गौतम बुद्ध, पोखरा) मा अधिक विमान भाडाबारे आयोजनात्मक कूटनीति गर्ने र पुराना विमानस्थलहरू पनि आधुनिकीकरण गर्ने योजना छ । यसमा निजी क्षेत्रको लगानी भित्र्याउने र ICAO आदिका अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा मानकहरू पालना गराउने भनिएको छ। हवाई सेवाका क्षेत्रमा खुला–आकाश (Open Skies) नीतिले जस्तै दक्षिण–पूर्व एशियाका देशहरूले लागू गरे, नेपालले पनि विभिन्न देशहरूबीच हवाई उडान सहज बनाउन द्विपक्षीय सम्झौता, कर्पोरेट कर छुट र लाभदायी रुटहरू निर्धारण गर्न सक्छ। साथै, भिसा प्रक्रिया, विमानस्थल ई–गेट र अनलाइन भिसा प्रणाली विस्तार गरेर पर्यटक सुविधाजनक बनाउने छ। 

उदाहरणका लागि, भारत र क्याम्बोडियाले पर्यटक भिसा पूर्ण रुपमा अनलाइन गरिसकेका छन् जसले पर्यटक आगमनमा उल्लेख्य मद्दत गरेको छ। नेपालले पनि अनलाइन भिसा र इ–गेट प्रणालीमार्फत सीमा पार गर्ने प्रक्रियालाई सहज बनाउँदा बढी विदेशी आगमन सम्भव हुनेछ। कुनै एयरलाइन्स ल्याउन विशेष डिप्लोमेटिक पहल अवलम्बन गर्ने नीति‌ले जस्तै कतार, दुबई र बैंककबाट नेपालका नयाँ विमानस्थलसम्म सीधै उडान ल्याउने प्रयास बढाउन सकिन्छ। यी सुधारले पर्यटन लागत कम गरी सम्पूर्ण यात्रा अनुभव सुध्रिन्छ र देश प्रतिस्पर्धी बन्छ।

४. होमस्टे ब्राण्डिङ र समुदाय आधारित पर्यटन प्रवर्धन

सरकारले “नेपाल होमस्टे” ब्राण्ड अन्तर्गत ग्रामीण समुदायमा ५,००० नयाँ होमस्टे विकास गर्ने योजना सार्वजनिक गरेको छ। यसले स्थानीय सांस्कृतिक र कलाप्रविधिसँग पर्यटनलाई जोड्ने छ। अन्तराष्ट्रिय अभ्यासमा जस्तै, इन्डोनेशियाको UNESCO परियोजनाले विश्व सम्पदा वरपरको होमस्टे व्यवसायलाई प्रशिक्षण र ब्राण्डिङद्वारा सबल बनाएको छ। सो परियोजनाले स्थानीय समुदायलाई इको–होमस्टे सञ्चालनका लागि सीप सिकाएको र पर्यटकलाई “यथार्थ अनुभव” दिन योगदान पुर्‍याएको छ। नेपालको नयाँ होमस्टे नीतिले पनि स्थानिय कृषक र कलाकारलाई पर्यटकसम्म ल्याएर सांस्कृतिक आदानप्रदान र आय स्रोत वृद्धि गर्ने छ। 

एकीकृत अनलाइन बुकिंग प्रणालीले घरधनी–पर्यटक जडानलाई सहज बनाउन सक्नेछ। होमस्टे प्रवर्द्धनले पर्यटकीय क्षेत्रका लाभहरू स्थानीय ग्रामिण अर्थतन्त्रमा पुर्‍याउने भएकाले विश्वका धेरै देशहरू यो मोडेलमा जोडिएका छन्। उदाहरणका लागि, भुटान र भियतनाममा होमस्टे पर्यटनले वैवाहिक–पारिवारिक व्यवसायलाई समेटेर महिला र अल्पसंख्यक समूहलाई उद्यमशील बनाएको छ। नेपालले जातीय समुदाय र दलित वर्गका लागि लक्षित गरेर होमस्टे प्रवर्द्धन गरे आर्थिक असमानता न्यूनीकरण र सांस्कृतिक संरक्षणमा टेवा पुग्नेछ ।

५. आध्यात्मिक र सांस्कृतिक पर्यटनका नयाँ पहलहरू

राजनीतिक प्रस्तावले विशेष गरी धार्मिक पर्यटनमा जोड दिँदैछ भने सांस्कृतिक पर्यटनमा पनि नीतिगत ध्यान दिएको छ। सांस्कृतिक पर्यटन अन्तर्गत ऐतिहासिक धरोहर, मेला–तिहार, आदिवासी लुगा, हस्तशिल्प आदि प्रवर्धन गरिनेछ। UNESCO र विश्व पर्यटन संघ (UNWTO) का अध्ययनले सांस्कृतिक विरासत र स्थानीय जीवनशैली पर्यटनका लागि प्रभावकारी स्रोत हुन सक्ने बताएका छन्। उदाहरणका लागि, यूरोपका धेरै शहरहरूले ‘हेरिटेज टुरिज्म’ लाई आर्थिक विकासको पथको रूपमा प्रयोग गरेका छन्। नेपालका ऐतिहासिक दरबार, मानव निर्मित कानक्रीट संरचना भन्दा पनि जीवित परम्परा र सांस्कृतिक रूपमा बहुरंगीय हुन्छन्। यसका लागि “भव्य सांस्कृतिक परम्परा मार्फत पर्यटन” जस्ता योजनाहरू लागू गर्न सकिन्छ।

जीवित संग्रहालय (Living Museum) अवधारणा पनि नयाँ छ। यसमा स्थानीय गाउँलाई नै संग्रहालय बनाएर संस्कृति र इतिहासलाई दैनिक जीवनशैलीमा देखाइने छ। युरोपमा स्टकहोमको ‘स्कान्सेन’ अथवा अमेरिकाको क्यालिफोर्नियाका खुलेआम संग्रहालयहरूले पुरातन गाउँजस्तै पर्यटकिय स्थानहरू सिर्जना गरेका उदाहरण छन्। नेपालले पनि गोरखा वा जोमसोमजस्ता स्थानका गाउँलाई परम्परागत कला–व्यापार, पर्व–तिहार र वास्तुकलासहित ‘ब्रान्ड विलेज’ को रूपमा पहिचान गर्नसक्छ। यसले पर्यटकहरूलाई मात्र होइन, आफैं स्थानीयहरूलाई आफ्नो सँस्कृति अटुट रुपमा स्मरण र संरक्षण गर्न उत्प्रेरित गर्नेछ।

६. अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र छायांकन गन्तव्य विकास

पर्यटनमा चलचित्र उद्योगले ठूलो भूमिका खेलेको विश्व अनुभवले देखाएको छ। न्यूजिल्याण्डका उदाहरणले देखाउँछ कि “द लर्ड अफ द रिंग्स” जस्ता फिल्मले सो देशलाई विश्वभर चिनाएको थियो । त्यो त्रयीको सेट बनेको स्थाल (होब्बिटन) मा वार्षिक लगभग ६५०,००० पर्यटक पुग्ने र त्यसले न्यूजिल्याण्डको पर्यटन आम्दानीको लगभग २०% योगदान पुर्‍याउने गरेको छ । नेपाल पनि साँस्कृतिक तथा प्राकृतिक विविधता बोकेको फिल्मस्थल हुनसक्छ। नयाँ नीति अनुसार विदेशी चलचित्र आर्कषणका लागि फिल्म शूटिंग अनुमति प्रक्रिया सरल बनाउन सकिन्छ, कर छुट र लगानी प्रोत्साहन दिनुपर्छ। उदाहरणका लागि, क्यानाडाले प्रिमियर प्रो मेक्स क्याम्पट्रिमेन्टल क्रेडिट्समार्फत Hollywood छायांकनलाई आकर्षित गरेको छ। 

भारतमा पनि २०२२ मै छायांकनको लागि खचाखच स्थानहरूमा फिल्म निर्माण भैरहेको छ। नेपालले धार्मिक, साहसिक र सांस्कृतिक विविध स्थललाई ‘सेट’ बनाएर फिल्म छायांकनलाई प्रवर्द्धन गर्दा पुनःप्रचार र विदेशी बिदेशी दर्शक पनि आकर्षित हुन सक्छ।

७. साहसिक पर्यटन र नयाँ गन्तव्य विस्तार

पहाडी भू–दृश्य र हिमालयले नेपाललाई साहसिक पर्यटनमा विशेष बनाउँछ। नयाँ नीतिमा पर्वतारोहण, पदयात्रा, पैरा ग्लाइडिङ, बन्जी जम्पिङ आदिमा कडाइका साथ सुरक्षा मापदण्ड पुर्‍याउने र पूर्वाधार (राफ्टिङ बेस, रेस्क्यू टोली, पत्तनमार्ग आदि) सुदृढ पार्ने योजना छ। त्यस्तै, कर्णाली–सुदूरपश्चिम–मधेश–कोशी प्रदेशमा नयाँ गन्तव्य पहिचान गरेर करिब १० नयाँ पदयात्रा मार्गको प्रबर्द्धन गर्ने देखिएको छ। विश्वमा थाइल्याण्डको ट्रेकिङ ताल्स क्षेत्र, पेरूको माचु पिचु ट्रेकिङ मार्ग, कोस्टा रिकाको क्याम्पिङ पार्क तथा न्यूजिल्याण्डका साहसिक खेल क्षेत्रहरूले पूर्ण सुरक्षा र व्यापक प्रचारद्वारा ठूलो पर्यटन जुटाएका छन्। नेपालले पनि स्थानीय समुदायसँग मिलेर थप ट्रेकिङ र साहसिक आवासीय विकास गर्न सक्छ। 

सुरक्षा–प्रशिक्षण वृद्धि गरेर जोखिम न्यूनीकरण र बीमा प्रणाली जोडेर पर्यटक भरोसा बढाइन्छ। साथ साथै, व्यावसायिक हाइकिङ गाइड र रेस्क्यू सेवा तयार गरेर नेपाललाई विश्वको सबैभन्दा सुरक्षित साहसिक गन्तव्य बनाउने लक्ष्य राख्न सकिन्छ। यसले पर्यटन अर्थतन्त्रलाई विविधता प्रदान गर्दै स्थानीय आर्थिक बढ्दो योगदान सुनिश्चित गर्नेछ।

८. एकद्वार डिजिटल पर्यटन प्रणाली र ‘ब्राण्ड नेपाल’ अभियान

सरकारले पर्यटन सेवाहरूलाई डिजिटल माध्यमबाट एकीकृत गर्ने एकद्वार प्रणाली लागू गर्नेछ। यसले पर्यटक भिसा, अनुमति र अन्य सेवाहरूलाई एउटै पोर्टलबाट सुचारु गर्नेछ। त्यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय ब्राण्डिङ अन्तर्गत “ब्राण्ड नेपाल” अभियान सञ्चालन गरिने देखिन्छ। पूर्वजस्तै “इनक्रेडिबल इण्डिया” को सफलता देखिन्छ, जसले एकै छाँटकाँटमा सम्पूर्ण देशलाई मार्केट गरेका थिए। नेपालले पनि “नेपाल: An All-Season Destination” या “Himalayan Destination of Experiences” जस्ता रङ्गीन नाराहरू निम्त्याएर विश्वबजारमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन सक्छ। डिजिटल मार्केटिङ र सामाजिक सञ्जालमा रणनीतिक विज्ञापनले विश्वव्यापी रूपमा युवा र पुराना दुवै दर्शक वर्गलाई लक्षित गर्नेछ। उदाहरणका लागि दक्षिण कोरियाले K-टुरिज्ममार्फत आधिकारिक वेबसाइट र एपमार्फत पर्यटक सूचनाहरू उपलब्ध गराएको छ। नेपालले त्यस्तै एकद्वार मोबाइल एप/वेबसाइटबाट सम्पूर्ण पर्यटक सेवाहरू उपलब्ध गराउँदा सूचना–टेक्नोलोजीमा आधारित पर्यटन सहज हुने छ।

९. नीतिगत सिफारिस र कार्यान्वयन रोडम्याप

बृहत् विश्लेषण र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासबाट देखिन्छ कि माथि उल्लेखित बुँदाहरूलाई प्रभावकारी बनाउने लागि समन्वित प्रयास जरूरी छ। यसका लागि महत्वपूण् सिफारिसहरू निम्नानुसार छन्:

• सार्वजनिक–निजी साझेदारी (PPP) बढाउने: एयर पोर्ट, होमस्टे र अनलाइन प्लेटफर्म विकासमा निजी लगानी प्रवर्धन गर्ने, उद्यमी र अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीहरूसँग सहकार्य गर्ने।
• प्रविधि सुधार: ई–भिसा र ई–गेट प्रणाली लगाउने, पर्यटन डाटाबेस र मोबाइल गाइड एप निर्माण गर्ने, डेटा–अनुप्रयोग गरी पर्यटन प्रवृत्ति विश्लेषण गर्ने।
• सामुदायिक क्षमतावृद्धि: स्थानीय स्तरमा भाषा, आतिथ्य र सांस्कृतिक गाइड प्रशिक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गरी गुणस्तरीय होमस्टे र पर्यटक स्वागत सुनिश्चित गर्ने। UNESCO–GIZ जस्ता संस्थासँग साझेदारी गरेर ठाउँ–ठाउँमा निरन्तर कार्यशाला चलाउने।
• सुरक्षा र इन्फ्रास्ट्रक्चर: पर्वतारोहण र साहसिक खेलका लागि उच्च प्रविधिको रेस्क्यू टोली र इन्फ्रास्ट्रक्चर तालिम दिने। एयरपोर्ट र आन्तरिक उडान सञ्जाल विस्तार गर्न सडक र विमानस्थलको आधुनिकीकरण गर्ने।
• लगानी र बजेट व्यवस्था: पर्यटन प्रवर्धनका लागि बजेट बढाउने र प्रगति अनुगमनका लागि उच्च–स्तरीय इकाइ गठन गर्ने। अन्तर्राष्ट्रिय शिखर सम्मेलन, पर्यटन मेलाहरू आयोजना गरी विश्वव्यापी नेटवर्क फराकिलो बनाउने।

यी प्रयत्नहरूले नेपालको पर्यटन क्षेत्रलाई दीर्घकालीन रूपमा सबल र सतत् विकासमूलक बनाउनेछन्। राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भमा प्रचलित अभ्यास र उदाहरणहरूलाई आत्मसात गर्दै नेपालले आफ्नो सांस्कृतिक–प्राकृतिक विशेषता जोडाएर विश्वस्तरीय गन्तव्यका रूपमा आफूलाई पुनः स्थापित गर्ने सम्भावना छ ।

माथि उल्लिखित उपायहरू कार्यान्वयन गर्दा नेपालको पर्यटन क्षेत्रको आर्थिक योगदान, रोजगार सिर्जना तथा सांस्कृतिक संरक्षणमा ठूलो वृद्धि हुनेछ। नीति र रोडम्याप तयार गर्दा सबै सरोकारवालासँग परामर्श गरी प्रगतिमापदण्ड निर्धारण गर्नुपर्नेछ। यसको लागि सरकार, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायबीच साझेदारी महत्वपूर्ण छ। वस्तुनिष्ठ तथ्य–तथ्यांक र सफल विदेशी उदाहरणहरूको साक्षात्कार गर्दै नीति–निर्माताहरूले निर्णय लिन प्रेरित हुनेछन् ।