नेपालका हिमालको वैज्ञानिक पहिचान र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताको नयाँ अध्याय : छ नयाँ आठ हजार मिटर अग्ला हिमालको प्रस्ताव र थप अनुसन्धानको आवश्यकता

अनुसन्धान तथा विचार : डा. सूर्यबहादुर घिमिरे

नेपालको हिमाली पहिचानलाई विश्व पर्वतारोहणको नक्सामा थप विस्तार गर्ने उद्देश्यसहित नेपालले अघि सारेको छवटा नयाँ आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतासम्बन्धी प्रस्ताव नेपालको पर्वतीय इतिहासमा महत्वपूर्ण पहलका रूपमा स्थापित हुँदैछ।

विश्व पर्वतारोहण तथा आरोहण महासंघ (UIAA) को सन् २०२६ को साधारणसभा काठमाडौंमा आयोजना भइरहेका बेला नेपाल सरकार र नेपाल पर्वतारोहण संघ (NMA) ले यी हिमाललाई छुट्टाछुट्टै पर्वतीय अस्तित्वका रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय सूचीमा समावेश गर्न औपचारिक प्रस्ताव अघि सारेका छन्। अब यस प्रस्तावलाई महासभाको संस्थागत प्रक्रिया र आवश्यक प्राविधिक मूल्याङ्कनमार्फत औपचारिक अनुमोदन तथा अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता दिलाउने दिशामा पहल गर्नु महत्वपूर्ण छ।

नेपालले सन् १९८२ र २०११ पछि तेस्रोपटक यस प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन आयोजना गर्ने अवसर प्राप्त गरेको छ। विश्व पर्वतारोहण समुदायको साझा मञ्चका रूपमा रहेको UIAA को साधारणसभा नेपालमा आयोजना हुनु हाम्रो पर्वतीय पहिचान, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा र पर्यटन सम्भावनाका दृष्टिले महत्वपूर्ण अवसर हो।

नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताका लागि प्रस्ताव गरेका छवटा हिमाल

१. यालुङ काङ – ८,५०५ मिटर
२. कञ्चनजङ्घा दक्षिण – ८,४७६ मिटर
३. कञ्चनजङ्घा मध्य – ८,४७३ मिटर
४. ल्होत्से मध्य – ८,४१० मिटर
५. ल्होत्से शार – ८,४०० मिटर
६. यालुङ काङ पश्चिम – ८,०७७ मिटर

क्र.सं.	प्रस्तावित हिमाल	उचाइ (मिटर)	हिमाली हिमशृङ्खला / क्षेत्र
१	यालुङ काङ	८,५०५ मि.	कञ्चनजङ्घा हिमशृङ्खला
२	कञ्चनजङ्घा दक्षिण	८,४७६ मि.	कञ्चनजङ्घा हिमशृङ्खला
३	कञ्चनजङ्घा मध्य	८,४७३ मि.	कञ्चनजङ्घा हिमशृङ्खला
४	ल्होत्से मध्य	८,४१० मि.	महालङ्गुर हिमशृङ्खला
५	ल्होत्से शार	८,४०० मि.	महालङ्गुर हिमशृङ्खला
६	यालुङ काङ पश्चिम	८,०७७ मि.	कञ्चनजङ्घा हिमशृङ्खला

यी छवटै हिमालले छुट्टाछुट्टै भौगोलिक पहिचान, स्थानीय नाम, विशिष्ट शिखर संरचना तथा आरोहण मार्गको विशेषता बोकेका छन्। कुनै एउटा मुख्य शिखरको आरोहणले त्यसै पर्वतशृङ्खलाका अन्य विशिष्ट शिखरको आरोहणलाई स्वतः प्रतिनिधित्व गर्दैन भन्ने आधारमा पनि तिनको स्वतन्त्र पहिचान र वैज्ञानिक मूल्याङ्कन आवश्यक देखिन्छ।

हाल अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त विश्वका ८,००० मिटरभन्दा अग्ला हिमालको संख्या १४ रहेको छ। तीमध्ये नेपालमा आठवटा छन्। प्रस्तावित छवटा हिमालले छुट्टाछुट्टै अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त गरेमा विश्वका आठ हजार मिटर अग्ला हिमालको संख्या १४ बाट २० पुग्नेछ भने नेपालमा मात्रै यस्ता हिमालको संख्या आठबाट १४ पुग्नेछ। यसरी विश्वका २० वटा आठ हजार मिटर अग्ला हिमालमध्ये १४ वटा नेपालमा अवस्थित रहेको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान स्थापित हुन सक्नेछ।

हिमालको संख्या थप्नेभन्दा महत्वपूर्ण विषय वैज्ञानिक पहिचान र अभिलेखीकरण

मेरो विचारमा यो पहललाई केवल विश्वका अग्ला हिमालको सूचीमा नेपालको संख्या बढाउने प्रयासका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। यसको महत्व अझ व्यापक छ। नेपालका हिमालको वास्तविक भौगोलिक स्वरूप, उचाइ, विशिष्ट शिखर, पर्वतीय संरचना, स्थानीय नाम, ऐतिहासिक पहिचान र आरोहणसम्बन्धी तथ्यलाई वैज्ञानिक आधारमा अभिलेखीकरण गरी अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष स्थापित गर्नु यसको मूल उद्देश्य हुनुपर्छ।

हाम्रो देशमा हिमालको पहिचान, वर्गीकरण र अभिलेखीकरणको विषयमा अझै विस्तृत अध्ययन तथा अनुसन्धान आवश्यक छ। कतिपय हिमशृङ्खलाभित्र रहेका विशिष्ट शिखरहरू अन्तर्राष्ट्रिय अभिलेखमा पर्याप्त रूपमा समेटिएका नहुन सक्छन्। कतिपयको भौगोलिक पहिचान र उचाइसम्बन्धी तथ्याङ्कलाई आधुनिक प्रविधि र वैज्ञानिक विधिबाट पुनः परीक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि हुन सक्छ।

त्यसैले अहिले प्रस्ताव गरिएका छवटा हिमालको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताका लागि पहल गर्दै गर्दा अनुसन्धानको दायरा यतिमै सीमित राख्नु हुँदैन।

अबको आवश्यकता : नेपालको हिमाली सम्पदाको विस्तृत राष्ट्रिय अनुसन्धान तथा वैज्ञानिक अभिलेखीकरण

नेपालका पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएका सम्पूर्ण हिमशृङ्खलाको व्यवस्थित अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यसका लागि निम्न विषयलाई प्राथमिकतामा राख्न सकिन्छ।

१. हिमालको राष्ट्रिय अभिलेख तयार गर्ने: नेपालका सम्पूर्ण हिमाल, हिमशृङ्खला, सहायक शिखर तथा विशिष्ट पर्वतीय संरचनाको वैज्ञानिक सूची तयार गर्ने।

२. आधुनिक प्रविधिबाट उचाइ तथा भौगोलिक संरचनाको प्रमाणीकरण गर्ने: भू-उपग्रह तथ्याङ्क, उच्च रिजोल्युसन नक्साङ्कन, GIS तथा अन्य उपयुक्त भू-मापन प्रविधिको प्रयोगबाट हिमालको उचाइ र अवस्थिति पुनः परीक्षण गर्ने।

३. अन्तर्राष्ट्रिय वर्गीकरणका मापदण्ड विकास गर्ने: मुख्य हिमाल, छुट्टै पर्वत, सहायक शिखर र रिजलाइनका अन्य उच्च बिन्दुबीच स्पष्ट वैज्ञानिक भिन्नता स्थापित गर्ने मापदण्ड विकास गर्न अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञ संस्थासँग सहकार्य गर्ने।

४. स्थानीय नाम र परम्परागत ज्ञानको संरक्षण गर्ने: हिमाली समुदायले पुस्तौँदेखि प्रयोग गर्दै आएका हिमालका मौलिक नाम, सांस्कृतिक सम्बन्ध, ऐतिहासिक विवरण र स्थानीय पहिचानलाई आधिकारिक अभिलेखमा समेट्ने।

५. थप पहिचान हुन बाँकी हिमालको खोज तथा अनुसन्धान गर्ने: हालसम्म राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सूचीमा पर्याप्त रूपमा समावेश नभएका सम्भावित हिमाल र विशिष्ट शिखरको पहिचान गरी प्रमाणमा आधारित अनुसन्धान अघि बढाउने।

६. राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान सहकार्य विस्तार गर्ने: नेपाल सरकार, नेपाल पर्वतारोहण संघ, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहण महासंघ र भूगोल तथा पर्वत विज्ञानका विज्ञहरूबीच दीर्घकालीन सहकार्य स्थापित गर्ने।

हिमाली पहिचानसँग जोडिएको पर्यटन, अर्थतन्त्र र वातावरणीय जिम्मेवारी

नेपालको हिमाली सम्पदा केवल साहसिक पर्यटनको आधार मात्र होइन। यो राष्ट्रिय पहिचान, प्राकृतिक सम्पदा, जलस्रोत, जैविक विविधता, सांस्कृतिक सभ्यता र हिमाली समुदायको जीवनयापनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता विस्तार हुन सकेमा नयाँ पर्वतीय अनुसन्धानका अवसर, आरोहणसम्बन्धी सम्भावना, पर्वतीय पर्यटनका नयाँ उत्पादन, स्थानीय रोजगारी र हिमाली क्षेत्रको आर्थिक गतिविधि विस्तारमा योगदान पुग्न सक्छ। तर यसको अर्थ हिमाललाई केवल व्यावसायिक पर्यटनको दृष्टिले हेर्नु भने होइन।

जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी पग्लिने क्रम, हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा देखिएका परिवर्तन, हिमतालजन्य जोखिम, प्राकृतिक विपद् र स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जनमा परेको प्रभावलाई पनि समान प्राथमिकताका साथ अनुसन्धानको विषय बनाउनुपर्छ।

हिमालको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानसँगै यसको संरक्षण, दिगो उपयोग र भावी पुस्ताका लागि प्राकृतिक सम्पदा सुरक्षित राख्ने जिम्मेवारी पनि जोडिनुपर्छ।

अन्त्यमा, नेपालको हिमाली अनुसन्धानलाई एउटा दीर्घकालीन राष्ट्रिय अभियान बनाऔँ।

नेपालका छवटा थप हिमाललाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता दिलाउन अघि सारिएको प्रस्ताव एउटा महत्वपूर्ण सुरुवात हो। अब यसलाई आवश्यक वैज्ञानिक प्रमाण, संस्थागत सहमति र अन्तर्राष्ट्रिय प्रक्रियामार्फत निष्कर्षमा पुर्‍याउनुपर्छ। साथै, नेपालको हिमाली भूगोलमा अझै पहिचान हुन बाँकी सम्भावित हिमाल तथा शिखरहरूको खोज, अध्ययन र वैज्ञानिक अभिलेखीकरणलाई निरन्तरता दिनुपर्छ।

हामीले केवल विश्वका अग्ला हिमालको सूचीमा नेपालको नाम विस्तार गर्ने लक्ष्य मात्र राख्नु हुँदैन; नेपालका सम्पूर्ण हिमाली सम्पदाको सही पहिचान, वैज्ञानिक प्रमाणीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता स्थापित गर्ने दीर्घकालीन दृष्टिकोण विकास गर्नुपर्छ।

यी प्रस्तावले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त गरेमा विश्वका ८,००० मिटरभन्दा अग्ला हिमालको संख्या हालको १४ बाट २० पुग्नेछ। नेपालमा मात्रै यस्ता हिमालको संख्या ८ बाट बढेर १४ पुग्नेछ। आठ हजार मिटर माथिका विश्वका २० मध्ये १४ वटा हिमाल नेपालमा मात्रै छन भनेर पहिचान बनाउनु आफैंमा एउटा शानदार उपलब्धी हुनेछ । यसले नेपाललाई विश्वका सर्वोच्च हिमालहरूको प्रमुख केन्द्रका रूपमा थप स्थापित गर्नुका साथै पर्वतारोहण, साहसिक पर्यटन, अनुसन्धान, हिमाली अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन प्रवर्द्धनका नयाँ सम्भावना खोल्नेछ।

हिमाल हाम्रो प्राकृतिक सम्पदा मात्र होइन, हाम्रो राष्ट्रिय पहिचान, ऐतिहासिक विरासत र भावी पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो। त्यसैले नेपालको हिमाली सम्पदाको पहिचान र संरक्षणका लागि अनुसन्धान, अभिलेखीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई राष्ट्रिय प्राथमिकता बनाउनु आजको आवश्यकता हो।

— डा. सूर्यबहादुर घिमिरे

पर्वतीय पर्यटन अनुसन्धानकर्ता